waarom empathie niet bestaat

Het is een van de vele ontroerende verhalen in Our Inner Ape van Frans de Waal. In een Engelse dierentuin ziet de bonobo Kuni een spreeuw tegen de glazen afscheiding aan vliegen. Ze gaat hem meteen troosten,waarna ze hem op allerlei manieren weer aan het vliegen probeert te krijgen. Ze gooit hem een paar keer een stukje omhoog en dan neemt ze hem mee een boom in om hem na zijn vleugels te hebben uitgevouwen, als een papieren vliegtuigje in de richting van de wand te werpen. De vogel is echter nog onvoldoende hersteld en belandt op de oever van de gracht waar Kuni vervolgens de wacht gaat zitten houden tot hij weer kan vliegen.

Volgens De Waal nu laat dit voorbeeld zien dat empathie niet voorbehouden is aan mensen, maar dat ook dieren zich in kunnen leven in andere wezens. De vraag is echter in hoeverre dat waar is. Want zeker is dat Kuni zich verplaatst in de spreeuw. Ze begrijpt dat de vogel wil wegvliegen. Daarbij is voldaan aan de andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn om te kunnen spreken van empathie. De spreeuw is een levend wezen en Kuni probeert haar te helpen zonder dat dit haarzelf iets oplevert. Maar wat zegt dat alles?

Mensapen zijn intelligente dieren die adequaat kunnen reageren op nieuwe situaties. Dat ze zich kunnen verplaatsen in mensen of andere dieren mag dan ook niet verwonderen. Je kunt immers alleen goed reageren op wat anderen doen als je begrijpt wat ze willen en daarvoor is het nodig dat je hun perspectief neemt. Doe je dat, dan zie je de ander niet meer als object, maar als subject. Eigenlijk ken je echter maar een subject, namelijk jezelf. Daarom voel je ook wat de ander meemaakt, als iets dat jouzelf overkomt. Natuurlijk weet je ook wel dat het niet echt jouzelf overkomt, dat is de reden waarom je het minder sterk voelt, maar intussen voel je het wel.

Om deze reden is het ook logisch dat mensen, en dieren dus, elkaar helpen. Door je te vereenzelvigen met de ander, wordt zijn belang ook jouw belang. Wat goed is om te doen voor die ander, wordt iets dat goed is om te doen. Punt. Daarom zul je in actie willen komen zodra je tot de conclusie gekomen bent dat je iets voor een ander kunt doen, opkomen voor iemand die wordt aangevallen bijvoorbeeld. Natuurlijk kun je dan alsnog besluiten niets te doen, maar dan moet je voor jezelf wel een goede reden hebben. Merk op, dat in deze redenering we elkaar niet helpen omdat we ons anders schuldig voelen, maar dat het eerder andersom is. In eerste instantie willen we doen voor anderen wat wij in hun plaats zouden willen dat we deden, en daarom geeft het ons een slecht gevoel als we dat niet doen.

Uiteraard willen we positief over onszelf blijven denken en zullen we daarom bepaalde dingen wel of juist niet doen. Maar ook dat is omdat we niet anders kunnen. We willen goede mensen zijn omdat we alleen kunnen wensen wat we op de een of andere manier als goed ervaren. Er is met andere woorden geen moraal. We kunnen dingen niet anders zien dan we doen.