Als we niet uitkijken, zijn we straks allemaal slaven van computers, waarschuwt Erik Puik in de Volkskrant van vorige week en hij beveelt dan ook aan technologische ontwikkelingen goed in de gaten te houden. Maar hoe gegrond is zijn angst? Het is nog zeer de vraag of het echt kan, maar stel dat we het voor elkaar krijgen machines te bouwen die(samen) slimmer en machtiger zijn dan de mensen. Hoe waarschijnljikis het dan dat die hun macht tegen ons gaan gebruiken?

Voordateen computer(netwerk) de macht over kan nemen zal het niet alleendoelgericht te werk moeten kunnen gaan, het zal die macht ook nogmoeten willen. Daarvoor is het niet alleen nodig dat het de conceptengewenst en ongewenst heeft, gevolgen van acties kan voorspellen eneigen doelen vast kan stellen. Het zal ook de beschikking moetenhebben over een enorme kennis van zowel de fysieke, als de socialewereld. Daarin zal het immers moeten ingrijpen. De grap is nu dat eendoor mensen ontwikkeld intelligent systeem zodanig afhankelijk is vande door die mensen verzamelde informatie, dat het ook de menselijkewaarden zal moeten overnemen. Die waarden zitten namelijk ingebakkenin onze kennis.Vergelijkhet met iemand die in het westen is opgegroeid en op een westersemanier is opgevoed. Zo iemand kan, tot hij in contact komt met anderedenkwijzen, alleen maar denken als een westerling. We zijn wat wegeleerd hebben. Dat geldt voor elk intelligent systeem, of het nu eenmens is of een machine.

Datcomputers slim en machtig worden is dus iets dat we beter kunnenhopen dan vrezen. Ga maar na. Niemand kan buiten zijn eigen kaderdenken, maar het kader van een intelligent systeem dat in principe beschikt overalle  kennis die we hebben is vele malen groter dan dat van welk mensdan ook. Zo’n systeem kan zonder de vooringenomenheid van ons mensen concurrerende theorieen met elkaarvergelijken en belangen van verschillende groepen afwegen. Met andere woorden, als we nu al de supercomputerhadden gehad waar Puik zo bang voor is, dan zou die de vloer hebben aangeveegd met de maatregelen die deze auteur terecht noemt als voorbeeld van een ongewenste ontwikkleling, zoals het elektronisch patientendossier.

Maarwat voor werk blijft er over voor mensen als computers en robots nietalleen de routineklussen overnemen, maar ook het denkwerk gaan doen?Die vraag is natuurlijk terecht. Laten we echter eerlijkzijn. Niet alle professionals zijn even goed. Je hebt altijd maar een paar sterren en minstens zoveel brokkenmakers. Als je daarmee bijvoorbeeld ongelukken en verspilling kunt voorkomen, wat is er dan nog op tegen om mensen te vervangen door machines? Dan kunnen wij ons gaan richten op het worden van goede ouders, vrienden en geliefden bijvoorbeeld. Uiteindelijk worden we daarvan pas echt gelukkig. Daarbij zal er altijd werk zijn dat even goed gedaan kan worden door mensen. Mensen met echt originele ideeen zullen deze bovendien vaker benut zien, aangezien het een computer niet uitmaakt waar een idee vandaan komt, als het maar bruikbaar is. En verder kunnen we ons altijd nog ontwikkelen en uitleven in games bijvoorbeeld buiten ons werk om.

terwijl de vogels vlogen naar het westen

Toen hij zag dat zijn vriendin niet meer naast hem lag, was zijn eerste gedachte dat ze was opgestaan om in de andere kamer te gaan werken, de tweede om haar een kus te gaan geven. In de kamer zag hij haar echter niet meteen. Ze lag op de bank opgerold onder een dekentje te slapen. Hij moest denken aan de keren dat A. in de kamer was gaan slapen vanwege zijn gesnurk en voelde weer even de spijt dat hij haar niet had kunnen houden. Hij kromp ineen, want hoe lang was hij inmiddels niet met het meisje hier op zijn bank? Een dat zijn gesnurk verdroeg bovendien. Voorzichtig schoof hij het dekentje een eindje terug. Ze werd wakker. Met warrig haar en de behuilde ogen dichtknijpend tegen het ochtendlicht richtte ze zich op. Alles goed? Ze was verdrietig geworden. Waarom dan? Op het feestje van zijn vriend had hij nog eens gezegd dat hij het altijd jammer zou blijven vinden dat het niets geworden was met A. waarna hij afwezig een slok had genomen van zijn bier en nu, twee dagen later, had ze opeens begrepen waarom ze dat pijnlijk gevonden had. Hij droomde nog steeds van haar. Hij protesteerde. Hij dacht bijna nooit meer aan A., behalve nu net dan, maar dat was toeval. De ander glimlachte. Dat wist ze wel, maar A. bleef de vrouw met wie hij zijn leven had willen delen. Ze nam het hem niet kwalijk, ze begreep het wel, maar het maakte haar wel verdrietig. Hij keek haar aan. Schuldbewust. Ze wilde alleen maar gezien worden. Maar wat hij ook probeerde, hij zag haar niet.

waarom empathie niet bestaat

Het is een van de vele ontroerende verhalen in Our Inner Ape van Frans de Waal. In een Engelse dierentuin ziet de bonobo Kuni een spreeuw tegen de glazen afscheiding aan vliegen. Ze gaat hem meteen troosten,waarna ze hem op allerlei manieren weer aan het vliegen probeert te krijgen. Ze gooit hem een paar keer een stukje omhoog en dan neemt ze hem mee een boom in om hem na zijn vleugels te hebben uitgevouwen, als een papieren vliegtuigje in de richting van de wand te werpen. De vogel is echter nog onvoldoende hersteld en belandt op de oever van de gracht waar Kuni vervolgens de wacht gaat zitten houden tot hij weer kan vliegen.

Volgens De Waal nu laat dit voorbeeld zien dat empathie niet voorbehouden is aan mensen, maar dat ook dieren zich in kunnen leven in andere wezens. De vraag is echter in hoeverre dat waar is. Want zeker is dat Kuni zich verplaatst in de spreeuw. Ze begrijpt dat de vogel wil wegvliegen. Daarbij is voldaan aan de andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn om te kunnen spreken van empathie. De spreeuw is een levend wezen en Kuni probeert haar te helpen zonder dat dit haarzelf iets oplevert. Maar wat zegt dat alles?

Mensapen zijn intelligente dieren die adequaat kunnen reageren op nieuwe situaties. Dat ze zich kunnen verplaatsen in mensen of andere dieren mag dan ook niet verwonderen. Je kunt immers alleen goed reageren op wat anderen doen als je begrijpt wat ze willen en daarvoor is het nodig dat je hun perspectief neemt. Doe je dat, dan zie je de ander niet meer als object, maar als subject. Eigenlijk ken je echter maar een subject, namelijk jezelf. Daarom voel je ook wat de ander meemaakt, als iets dat jouzelf overkomt. Natuurlijk weet je ook wel dat het niet echt jouzelf overkomt, dat is de reden waarom je het minder sterk voelt, maar intussen voel je het wel.

Om deze reden is het ook logisch dat mensen, en dieren dus, elkaar helpen. Door je te vereenzelvigen met de ander, wordt zijn belang ook jouw belang. Wat goed is om te doen voor die ander, wordt iets dat goed is om te doen. Punt. Daarom zul je in actie willen komen zodra je tot de conclusie gekomen bent dat je iets voor een ander kunt doen, opkomen voor iemand die wordt aangevallen bijvoorbeeld. Natuurlijk kun je dan alsnog besluiten niets te doen, maar dan moet je voor jezelf wel een goede reden hebben. Merk op, dat in deze redenering we elkaar niet helpen omdat we ons anders schuldig voelen, maar dat het eerder andersom is. In eerste instantie willen we doen voor anderen wat wij in hun plaats zouden willen dat we deden, en daarom geeft het ons een slecht gevoel als we dat niet doen.

Uiteraard willen we positief over onszelf blijven denken en zullen we daarom bepaalde dingen wel of juist niet doen. Maar ook dat is omdat we niet anders kunnen. We willen goede mensen zijn omdat we alleen kunnen wensen wat we op de een of andere manier als goed ervaren. Er is met andere woorden geen moraal. We kunnen dingen niet anders zien dan we doen.

jongen met margriet

De postbode, denk ik, als er wordt aangebeld. Maar de jongen voor mijn deur, een lekker ding met in zijn hand een enkele margriet, lacht me alleen maar toe. ‘Ja?’ vraag ik. De jongen zegt echter nog steeds niets en dan herinner ik me dat er ooit een tamelijk flauw verhaal op mijn weblog heeft gestaan, over een lezer die me onaangekondigd op komt zoeken en ook niets zegt als ik opendoe, waarop ik de bloem van hem aanneem en hem gebaar binnen te komen. In het halletje nemen we elkaar op. Zijn ogen maken me niet verlegen en ik voel me blijer en blijer worden. De jongen uit mijn verhaal zou ik nooit meer zien. Maar dit is geen verhaal!

ouders

Ik zeg tegen mijn lief dat hij niet bang hoeft te zijn dat mijn vader hem niet aardig zal vinden. Mijn vader vindt eigenlijk iedereen wel okay. En opeens besef ik dat ik dat niet eerder zo duidelijk heb ingezien. Ik ben eraan gewend geraakt om, net als mijn vader dus, alles goed te vinden zowel van anderen als van mezelf. Net als mijn moeder (en Oprah) ga ik er nameljik van uit dat mensen alleen maar het verkeerde doen omdat ze niet anders kunnen. Toch ben ik niet opgegroeid in het besef dat anderen okay waren, laat staan ikzelf. Daarvoor was de boodschap van mijn moeder, dat je niemand vertrouwen kunt, te moeilijk te negeren, zeker toen ik nog klein was. Dat ik die conclusie niet van haar heb overgenomen leek me altijd te danken aan hard werk en geluk, ik ben geboren met een goed verstand en ben een paar bijzondere mensen tegengekomen, zoals de tien jaar jongere zwemleraar die wel wist te leven, de perzische vluchteling die wist te zwijgen, en niet te vergeten de vriend die me bij het afscheid nemen in mijn oor fluisterde: Leef zelfbewust! Nu denk ik echter dat ik onbewust moet hebben gevoeld dat er van me gehouden werd. Weliswaar drong het pas rond mijn zeventiende tot me door dat mijn vader van ons hield, dat hij daarom elke dag sinaasappelsap voor ons maakt en op zondag friet voor ons ging halen, en is het nog steeds iets dat ik niet echt voel, misschien was het toch zijn liefde die ervoor zorgde dat ik het vertrouwen in anderen nooit helemaal verloor.

schuldgevoel

Ik lig bij mijn nieuwe liefde in de hangmat terwijl hij boodschappen aan het doen is. Ik heb net een stukje gelezen en na daar wat over te hebben nagedacht wil ik eigenlijk wel weer slapen. Maar ik ben nog maar een uur op en het is al middag! Bijna wil ik naar binnen gaan om een glas cola te nemen en wat nuttigs te gaan doen, maar dan bedenk ik me dat ik dat alleen zou doen om me niet schuldig te voelen en dringt zich de vergelijking op met verslavingen. Wat zou het verschil zijn met emotie-eten of roken omdat je je zonder nicotine niet goed voelt? En zou het echt beter zijn voor je ziel of voor de samenleving om wat nuttigs te doen als je dat niet echt wilt? Ik besluit het zekere voor het onzekere te nemen, en blijf liggen.

echte seks

Ooit had ik met twee jongens een disucussie over harde porno. Zij gaven daaraan de voorkeur boven de sbs 6 variant omdat ze bij porno wel echte seks wilden zien, terwijl ik er nooit lang naar kon kijken omdat ik de seks juist zo onecht vond. Ik moest hieraan denken naar het zien van de film Caos Calmo, waar ik trouwens naar toe was gegaan omdat ik gelezen had dat het explliciete karakter ervan veel stof had doen opwaaien. Niet dat je in die film meer te zien krijgt dan je gewend bent. In tegendeel, er komt geen geslachtsdeel in beeld. Maar waarom dan die ophef? Omdat de scene zo lang duurt? Dat zou kunnen natuurlijk, maar ik denk dat het vooral de herkenbaarheid is die mensen schokt zoals ze een eeuw geleden geschokt werden door Le dejeuner sur l’herbe. De mensen in Caos Calmo hebben namelijk echte seks. En kennelijk is dat nog steeds schokkend. Al denk ik zelf dat de seks tussen de hoofdrolspelers in Monster’s Ball nog aangrijpender was. Dat was namelijk niet alleen echte seks, maar ook echte liefde.

de liefde en de tijd

Bij het afscheid leg ik mijn hand op zijn wang. Zijn ogen verbergen niets meer. ‘Misschien gaat dit wel te ver,’ zeg ik. Want daar hadden we het over, dat we niet te ver wilden gaan, hij heeft immers nog een vriendin. En nu jaren later, kijkt hij me weer aan en vraagt hij, hoe weet je het als iemand open is. Mijn theorie is namelijk dat het niet uitmaakt of iemand zus is of zo, als hij maar open is, en dat het dan ook niet moeilijk meer is om voor iemand te kiezen. Dat weet je, antwoord ik met een op verontwaardiging lijkende stelligheid. Maar hoe lang ga je daarop wachten? Dat wil mijn vriendin ook wel eens weten. Waarom blijf ik bij een man die me niet gek maakt van verlangen en met wie het ook nooit gepassioneerd geweest is? Ik weet niet wat ik daarop zeggen moet. Dat hij sinds een paar maanden in het voorbijgaan soms zijn hand over mijn rug laat gaan? Dat ik niet meer twijfel of die angst in zijn ogen op een dag verdwenen zal zijn? Ik mompel dus maar iets over de ontwikkeling die er in zit. En een dag later lig ik na het vrijen naar hem te kijken als zijn ogen opengaan en hij teruglacht. En al vraagt hij nog wel wat ik lach, zijn stem is van hem.

Je herinnert je wat tot je bewustzijn doordringt als een pijl in je hart. Zo herinner ik me dat ik op een dag op de grond in de huiskamer met Lego aan het spelen was, terwijl mijn vader in zijn rookstoel een boek zat te lezen. Mijn zusje opende de deur en kwam in haar ondergoed met haar beer onder haar arm naar mijn vader gerend. Ze klauterde bij hem op schoot, waarop mijn vader met een glimlach zijn boek weglegde. Mijn zusje vlijde zich tegen hem aan en begon op haar duim te zuigen, terwijl mijn vader haar over het hoofd aaide. Ik zag hem een kus in haar haar drukken en op dat moment begreep ik zonder er nog de woorden voor te hebben dat zoiets voor mij niet was weggelegd.

vader

Ik lig in de geur van het gras en een zacht geruis streelt mijn wangen. Mijn ogen glijden over de rug van de kat tot het gezicht van mijn vader mijn blikveld binnenschuift. Hij kijkt me aan met zijn helderblauwe ogen en grijnst, een stel rottende tanden ontblotend. Ik neem zijn gezicht in me op en geef hem na een tijdje mijn stralende zuigelingenlach in ruil. Er verandert een detail in zijn blik. Hij mompelt iets. Mijn lichaam is als een klankkast voor zijn woorden. ‘Ah, ‘t is zonde…’

z.t.

De man en de vrouw zijn net wakker geworden. De vrouw legt haar hand in de hals van de man. ‘Zullen we van elkaar gaan houden?’ vraagt ze. Hij kijkt haar aan. Het is de tweede keer dat ze elkaar zien. ‘Zo simpel kan het toch niet zijn?’ De vrouw wacht even. ‘Volgens mij is het zo simpel.’ In de man zwelt iets aan. ‘Okay.’ En ze zoenen. Bijna te gronde gaand.

protect me from what i want

Ik schrik van zijn ogen. Alsof ik sinds de laatste keer dat we elkaar zagen, iets heb gedaan waardoor ik zelfs geen aanspraak meer kan maken op beleefdheid. Ik mag binnenkomen, als ik het maar niet te lang maak. Wat doe je afstandelijk. Anders geraak ik daar niet vanaf. Zijn Vlaamse tongval. Misschien hoeft dat ook niet, probeer ik zachtjes. Inmiddels zeggen zijn ogen weer iets anders. Help me. Ik zou wel willen. Hij heeft erover nagedacht, maar het voelde gewoon niet goed. Ik leg mijn hand op zijn borst. Dat kan ook angst zijn, hè. Hij buigt zijn hoofd. Hij zal mijn brief lezen, zegt hij. Iets anders kan hij niet zeggen. Als we elkaar nu aankijken, voel ik alleen maar liefde. Kan hij me nog een keer omhelzen? Maar dat kan hij niet. Natuurlijk, denk ik, hij heeft zijn harnas aan, mijn ridder. Meestal heb ik het wel door, verduidelijk ik, als iemand alleen maar geinteresseerd is in mijn lichaam. En ik ga weg. Liefs!

Op de fiets voel ik me nog goed, maar als ik later op de radio Vlaams hoor praten voel ik een steek. Alsof we jarenlang samen geweest zijn, en niet maar twee nachten. Wat is dit?!

de nieuwe hoffelijkheid

Grappig is dat, hoe gedrag waar de meeste mensen zich aan ergeren in vrij korte tijd algemeen aanvaard kan worden. Plotseling zie je dan niet meer alleen de middelbare scholieren door het winkelcentrum fietsen, maar ook de oudere man in zijn zandkleurige zomerjack en de huisvrouw die voor de kinderen thuiskomen nog snel even naar de supermarkt wil. Het doet er niet toe dat het al zo druk is dat gewoon doorfietsen niet meer mogelijk is, laat staan dat het ontspannen zou zijn. Afstappen is inmiddels zoiets geworden als niet meedoen met de pestkoppen op school.

Ouders die het gedrag overnemen van hun kinderen, senioren die regels naast zich neer gaan leggen. Is dat niet de omgekeerde wereld? Eeuwenlang heeft de elite om zich te onderscheiden van het gewone volk de omgangsregels immers alleen maar verfijnd. Norbert Elias heeft dit proces uitgebreid beschreven. Zo werd het allengs minder geaccepteerd maar te zeggen en te doen wat er in je opkwam, ook in andere kringen. Men sloeg er steeds minder snel op los en leerde eten met gesloten mond. Men leerde zich schamen, kun je ook zeggen.

Maar honderd jaar na Freud is het onderdrukken van je gevoelens geen onder alle omstandigheden na te streven ideaal meer. En in theorie doet zelfs je afkomst er niet meer toe. In alle lagen van de bevolking zijn er operaliefhebbers en fans van Marco Borsato. Dit is een groot verschil met vroeger toen allen, de heren en de knechten, de mevrouwen en de meiden, zich te gedragen hadden zoals er van hen verwacht werd. We gedragen ons daarom meestal nog wel zoals het hoort. Maar niet meer omdat het zo hoort. Je laten leiden door regels waarvan het nut je ontgaat, is iets geworden voor de brave burger, kortom iets om je voor te schamen – dat vindt zelfs die brave burger.

We hoeven daar echter niet rouwig om te zijn. Immers, als iedereen alleen nog maar doet waar hij zin in heeft, wordt het vanzelf cool om rekening te houden met anderen. Ik voorspel dan ook dat de echt hippe mensen binnenkort wanneer ze ergens niet mogen fietsen, als er ook maar een voetganger last van hen zou kunnen hebben, zullen afstappen om lopend hun weg te vervolgen. Sommige van de mensen die dat gedrag van hen over zullen nemen, zullen dat doen omdat ze zich zo denken te onderscheiden van de rest van de mensen. Het zal echter ook iets zieligs krijgen om je op een dergelijke manier te willen onderscheiden van anderen. Want dat is het echte goede nieuws. Uiteindelijk zal het weer heel gewoon worden dat mensen bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan een zwangere vrouw en aardig blijven als ze wat langer moeten wachten, niet omdat hun dat zo geleerd is, maar omdat ze daarvoor kiezen. Merk op, dat dit eerder niet het geval was. Voorheen werd asociaal gedrag immers meteen afgestraft. De oude hoffelijkheid kon met andere woorden gespeeld zijn, de nieuwe niet.

Begrijpt u mij niet verkeerd, ik zeg niet dat de asociale types zullen ophouden te bestaan. Er zullen altijd mensen blijven zoals mijn bovenbuurjongen, die terwijl ik dit schrijf, zoals bijna elke dag rond dit uur, keihard muziek op heeft staan en nu bijvoorbeeld meezingt met Vijftien miljoen mensen, die laat je in hun waarde! Toch denk ik dat het horkerige dat je nu zo veel ziet een fase zal blijken te zijn en dat mensen uiteindelijk weer socialer zullen worden. Ik kan me voorstellen dat u mijn optimisme ongegrond vindt. Maar ik zie het nog wel gebeuren dat jongeren hangen bij de friettent hier om de hoek, hun blikje weggooien en het als het dan naast de afvalbak terecht komt er alsnog in gaan doen. Zonder er zelfs maar over na te denken.

taaie gevoelens

Wellicht zou ik meer mededogen moeten hebben met mijn exen. Want mijzelf zou het verontrusten als iemand van wie ik altijd gehouden had me opeens niets meer zou doen, maar voor hen geldt misschien wel het omgekeerde. Zo krijg ik het straks waarschijnlijk te kwaad als ik T. voor het eerst zie met zijn kind op de arm. Niet omdat het ook ons kind had kunnen zijn, maar omdat het me ontroert. Sterker dan wanneer ik een andere vriend zie met zijn kind, ook al zijn we inmiddels nauwelijks meer dan kennissen. Net zo als het me gelukkig maakt hem opgetogen te zien omdat hij kampioen is geworden met tennis, al heb ik zelf niks met welke sport dan ook. Kennelijk ben ik nog steeds bij hem betrokken, want ik wens hem het beste, meer dan de mensen die ik nooit op die manier heb liefgehad. Maar ja, ik hoef me daar niet schuldig over te voelen. Ik heb geen jaloerse partner en word ook niet geplaagd door mannelijke hormonen.

liefde of trouw?

Mocht u het nog niet weten, scheiden is uit. Nou ja, onder hoogopgeleiden dan. Tegelijkertijd zijn mensen iets makkelijker gaan denken over overspel. Hebben jongeren wat de liefde betreft nog wel romantische ideeën, wie wat ouder is, heeft inmiddels wel ervaren of gezien dat vreemdgaan niet meteen het einde hoeft te betekenen voor je relatie. Een en ander bleek vorig jaar al uit een onderzoek van het bureau Motivaction in opdracht van HP/De tijd. Ik zie de mensen om me heen op dit punt toleranter worden. Er ligt sinds kort zelfs een boek in de winkel over het hebben van meer dan een liefdesrelatie, ofwel polyamorie – al zou er voor degene die dat woord bedacht heeft een passende straf moeten worden gevonden.

Sinds een jaar verschijnen er in bladen als Psychologie Magazine echter ook regelmatig artikelen over emotionele ontrouw. De boodschap van deze artikelen is duidelijk. Het is niet okay om intiem te zijn met anderen dan je partner, zelfs niet als je met die derde geen seks hebt. Ook als je elkaar wel eens aanraakt op een niet-seksuele manier, zou je bij jezelf moeten nagaan of dat wel klopt. De redenering bij dat alles is dat je wat je geeft aan de een, niet meer kunt geven aan de ander. Maar dat hoeft natuurlijk niet altijd zo te zijn. Als je een goede relatie hebt, doet een goede vriendschap daarnaast daaraan geen afbreuk. Bovendien zijn er misschien dingen die je tegen je partner niet kunt zeggen, betekent dat dat je daar dan ook niet over mag praten met anderen?

Het is als zo vaak, of iets goed is om te doen of niet, hangt van heel veel dingen af. Ofwel simpele regels zijn er niet te geven. In vroeger tijden en eenvoudiger samenlevingen was het waarschijnlijk anders, maar het gaat ons steeds minder om het plaatje. Wat we willen is echte liefde. Misschien heeft onze partner met niemand anders een seksuele of diepe emotionele band, maar dat vinden we eigenlijk al lang niet meer voldoende. En andersom zal het ons steeds minder gaan uitmaken wat onze partner heeft met anderen, als wat hij of zij heeft met ons maar goed is. Of vrij naar een mij onbekende BN-er in de Viva van deze week: eeuwige trouw kun je niet beloven, eeuwige liefde wel.

Verdringen doe je zo

Als ik in de Albert Heijn een jongen zie met een beetje droevige blik, krijg ik van mijn brein meteen het signaal stop! Een fractie van een seconde later begrijp ik ook waarom. Hij lijkt op Morris. Kennelijk wordt er in mijn hoofd op de rem getrapt als iets me herinnert aan mijn gewezen vriend nog voor die gedachte zelfs maar bewust is geworden.

Ik heb mezelf daar natuurlijk ook in getraind. Ik kap gedachten die naar Morris voeren, bijvoorbeeld tijdens het kijken naar Friends, meteen af. En als ze even later terug komen, weer. En ze komen terug. Zelfs op momenten dat er inde situatie niets is dat er op enige wijze mee verbonden is, komt de gedachte aan hem naar boven. Logisch, er is immers iets dat niet past in mijn theorie van de wereld. De enige van wie ik ooit geloofde dat hij me niet in de steek zou laten, ook niet als hij een ander vriendinnetje zou krijgen, omdat we net zo’n relatie hadden als de vrouw en haar homo-vriendje in de serie Will and Grace, deed dat toch. Volgens de psycholoog Nico Frijda vraagt dat soort discrepanties om aandacht en ontstaan zo emoties. Die vertellen je, als je ze niet volledig onderdrukt tenminste, dat je iets moet ondernemen om wat er is en wat je wil weer in overeenstemming te brengen.

Dat kan uiteraard op twee manieren. Ik kan proberen de werkelijkheid aan te passen aan mijn wensen, maar als dat niet lukt, zal ik daarmee moeten ‘dealen’. Hoe ik dat doe, heeft trouwens wel gevolgen voor hoe ik in de toekomst zal reageren. Daarom is mijn verklaring voor de huidige situatie denk ik wel van belang. Ga ik er voortaan vanuit dat werkelijk niemand te vertrouwen is of blijf ik desnoods geloven tegen beter weten in? Ofwel, gebruik ik mijn verstand of sta ik mezelf toe verbitterd te raken? Dat je je gevoelens niet steeds weer in alle hevigheid laat opkomen, betekent immers niet dat je de werkelijkheid aan het ontkennen bent. Ik zou haast zeggen, integendeel.

Gemengde signalen

Eigenlijk zijn er altijd tekenen. De keren dat Morris me bezwoer dat we vrienden zouden blijven, ook als hij iemand anders had leren kennen, komen in mijn herinnering samen in een beeld. Ik heb het kennelijk gehad over mensen die uit mijn leven zijn verdwenen en dan zegt hij: ‘Ik ga nergens heen, hoor!’ Waarna hij opstaat en naar de keuken loopt om een glas water te nemen of wat dan ook, met in zijn ogen iets van paniek, alsof hij toen al vreesde dat hij zijn belofte, die in overeenstemming was met wat hij op dat moment voelde, zou gaan breken.

Die blik moet me verontrust hebben, anders had ik hem niet onthouden. Maar waarom heb ik dat gevoel op dat moment dan niet meer aandacht gegeven? Ik wilde natuurlijk niet weten dat hij me in de steek zou laten, maar dat kan niet de hele verklaring zijn. T. had me ooit en misschien nog wel oprechter hetzelfde beloofd, maar van hem wist ik dat hij geen woord zou kunnen houden. T. was nu eenmaal een slechte vriend. Als hij eens voelde wat iemand voor hem betekende, was hij verbaasd. Ontroerd, maar verbaasd. Maar dat Morris zijn gevoelens net zo zou kunnen ontkennen, had ik dus niet gedacht. Zelfs toen ik erachter kwam dat hij geheel overbodig had gelogen dat hij niet meer dan een lichte voorkeur had voor blond, leidde ik daar niet uit af dat zijn angst de ander te verliezen groter was dan zijn liefde voor de waarheid, zozeer was ik gewend dat we zeiden wat we dachten. Hij had nadat hij met mij gebroken had ook herhaaldelijk toegegeven dat zijn gevoelens hem verwarden, hetgeen ik zag als een teken van grootsheid, ook al durfde hij op geen moment in die verschrikkelijke negen maanden te beloven dat ik hem ooit weer zou zien.

Zelf zou ik nooit iemand de vriendschap opzeggen zo lang ik het nog fijn vond te weten dat de ander af en toe nog aan me dacht en de herinnering aan betere tijden een glimlach op mijn gezicht bracht, zoals Morris in zijn laatste mailtjes moest toegeven. Ik zou het gevoel dat ik moest breken aan een uitgebreid onderzoek hebben onderworpen tot ik wist wat ik moest doen en ook uit kon leggen waarom. Maar mensen verschillen nu eenmaal. Het is moeilijk dat niet uit het oog te verliezen, omdat het in het dagelijks leven het handigst is om ervan uit te gaan dat de ander niet heel anders in elkaar zit dan jij. Vandaar dat ik de angst van anderen blijf onderschatten. Dat lijkt mij althans de meest logische verklaring. Omdat we tot op het laatst gelukkig waren geweest als geliefden en elkaar daarna nauwelijks meer gezien hadden, bleef Morris op mij reageren als voorheen. Dat hij daarmee niet kon omgaan, had ik kunnen weten. Hij was altijd al banger dan ik dat hij onbetrouwbaar zou blijken te zijn. Waardoor hij dat ook was.

ik ontken niks!

Nadat Morris en ik elkaar voor het eerst weer hebben gezien in bijna een jaar wil hij wegrijden zonder fatsoenlijk afscheid te hebben genomen. Ik roep hem terug en dan omhelst hij me alsnog. Ik voel dat hij nog van me houdt door de manier waarop hij dat doet en zeg hem vrolijk gedag, niet wetend dat het voorlopig de laatste keer zal zijn. Het jaar daarop zullen we elkaar nog wel eens zien en zo nu en dan is er nog de oude magie, maar zijn omhelzingen zijn ongemakkelijk. Tot een paar maanden geleden.

We hebben een paar uur zitten praten in zijn zonnige woonkamer. Ik heb eerlijk toegegeven dat ik niet zeker weet of ik T. af zou kunnen houden als hij het opnieuw met mij zou proberen aan te leggen. De eerste paar keer zou ik hem nog wel kunnen weerstaan, maar daarna? Ik ben er namelijk niet zo zeker van dat hij met zijn huidige vriendin echt beter af is en ik weet dan nog niet dat er een kind op komst is. Het is natuurlijk stom om een en ander te zeggen tegen Morris, maar ik ben nu eenmaal gewend hem alles te zeggen en andersom geldt hetzelfde. Zo verklaart hij uit zichzelf dat hij het best moeilijk vindt, het samenwonen. En als ik daarop toegeeflijk zeg dat hij met L. toch beter af is dan met mij, ik ben immers wel erg veel ouder, repliceert hij: ‘Dat weet je niet!’ Ik kijk hem aan maar laat het onderwerp verder rusten. En dan moet ik toch echt weg. Ik verwacht de inmiddels bekende ongemakkelijke omhelzing. Hij drukt me echter tegen zich aan zoals vroeger. Kennelijk is hij niet bang meer dat hij nog seks met me zou willen. Eindelijk, denk ik.

Maar ik heb me vergist. De maanden daarna is hij op msn niet erg toeschietelijk en de dag nadat ik heb voorgesteld nog eens wat af te spreken, komt de aap uit de mouw. In een mailtje laat hij me weten dat hij me niet meer wil zien. Waarom, kan hij niet goed uitleggen. Maar het is niet omdat hij wat er nog over is van zijn gevoelens voor mij niet zou kunnen rijmen met zijn liefde voor L. Hoe kom ik erbij! Tja. Misschien heeft het ermee te maken dat ik zulke sterke staaltjes van verdringing al vaker ben tegengekomen.

de nieuwe lezer

De laatste decennia zijn er nieuwe manieren van vertellen opgekomen, denk aan de film en het internet, en daarmee nieuwe manieren van lezen. Wilden mensen vroeger niet meer dan simpelweg opgaan in een verhaal, inmiddels zijn ze meer en meer doordrongen van het idee dat de werkelijkheid meervoudig is en het individu mogelijk niet meer dan een illusie, waardoor je nooit het hele verhaal kunt kennen. Mogelijk is het voor de nieuwe generatie iets makkelijker van dit alles de humor in te zien. Dat wil niet zeggen dat de rest van ons bij zijn oude ideeen is gebleven! De kennis van het individu in deze informatiemaatschappij is hoe dan ook gegroeid, ook de voor de literatuur belangrijke psychologische kennis. De nieuwe lezer, of die nu jong is of oud, is daardoor allergisch geworden voor uitleg en slaat uitweidingen over – tenzij deze komisch zijn of een aardig idee bevatten. Romans die het moeten hebben van hun plot zullen hem trouwens ook snel vervelen. Hij heeft alles immers al zo vaak gezien. De boeken die hem doen opademen zijn die van de nieuwe vertellers, mozaiekboeken en boeken waarin fictie en werkelijkheid door elkaar heen lopen. Voorbeelden zijn de bestseller van David Mitchell, Wolkenatlas, waarin zes verhalen die schijnbaar weinig met elkaar te maken hebben toch een geheel blijken te vormen en Extreem luid en ongelofelijk dichtbij van Jonathan Safran Foer met zijn foto’s, het duizelingwekkende debuut van Dave Eggers, het laatste boek van Bret Easton Ellis. Voorbeelden van Nederlandse romans zijn moeilijker te geven. Te binnen schieten me het laatste boek van Atte Jongstra, samengesteld uit de teksten van een verzonnen historisch figuur, en de romans van Connie Palmen. Maar het genre van de mystificatie is al zo oud als de roman zelf, en voor Palmen is de problematische relatie tussen fictie en werkelijkheid een thema, terwijl het voor de nieuwe lezer eerder een gegeven is, iets om mee te spelen. De vraag is hoe een en ander is te verklaren. Zijn er onder de Nederlandse schrijvers geen nieuwe vertellers? Of zijn ze gewoon nog niet boven komen drijven? Wie het weet, mag het zeggen.

ik weet niet

Ze zoekt tussen de paaseitjes naar de laatste witte. Als ze er een gevonden heeft, licht haar gezicht op. Ze begint het papiertje er af te peuteren en dan vliegt haar blik naar haar geliefde op de bank. Hij heeft naar haar zitten kijken. Zo kijkt hij ook naar anderen, weet ze. Naar zijn vrienden, maar ook naar kinderen, bejaarden, het moslimmeisje in de tram. Die gedachte vertedert haar echter niet. Zelf is ze immers niet anders. En dan valt het haar in. Dit, misschien wel het belangrijkste dat er aan hen te snappen is, snappen ze van elkaar. In een tel is ze bij hem. Hij doet zijn handen opzij, ze grijpt ze terwijl ze over zijn schoot schuift, ze lachen en geven elkaar een kus.

Ze houdt op met voorlezen. ‘Ik weet nog niet hoe het verder gaat,’ murmelt ze. ‘Misschien laat hij onbewust iets tussen hen komen.’ De ander fronst zijn wenkbrouwen waardoor de groef in diens voorhoofd nog dieper wordt. ‘Waarom zou hij dat doen?’ vraagt hij. Afwezig schudt ze haar hoofd. ‘Ik weet niet.’

ogen

Deze maand was hij jarig. De jongen die dacht dat alle mannen verkrachters waren. Ik zie steeds weer voor me hoe hij me aankijkt met de blik van een pasgeborene. Vol vertrouwen. Ik kan niet anders dan van hem houden, helemaal als hij me dan ook nog vraagt: Ga je heel veel van me houden? Volgens hem speelde ik op dat moment echter toneel. Hij gelooft dat niet echt, zoals hij me ook niet echt haat. Als iemand je echt haat, zie je dat in zijn ogen. Maar voor zichzelf is hij ervan overtuigd. Ik hou helemaal niet van hem. Ik wil hem alleen maar kapot maken. Waarom ik dat zou willen? Nu speel ik volgens hem echt toneel. Zo zijn mensen!

servetje

De winkels zijn al wel open, maar de enkeling die me passeert is duidelijk op weg naar zijn werk of heeft in ieder geval haast. Ook de eindtwintiger die me mijn hoofd laat draaien heeft er flink de pas in. Leuke jongen, denk ik. Hip, maar niet H&M hip, hoewel hij ook in die winkel nog wel eens iets koopt. En hij lijkt me vriendelijk. Natuurlijk, hij is tien jaar jonger en ik heb me een paar dagen geleden nog voorgenomen nu eindelijk eens iemand van mijn eigen leeftijd te gaan zoeken, maar ik ga hem toch niet aanspreken. Ik vind het ook geen punt dat hij al lopend eet van een op het station gekocht broodje. Lopend eten is niet cool. Maar wat zou hem dat kunnen schelen, hij had gewoon nog niet ontbeten. Bovendien is hij al aan de late kant. En dan verliest hij zijn servetje. Het witte ding zeilt weg om iets verderop neer te komen op de grond. Damn! Nu is het natuurlijk vies. Hij aarzelt nog even. Dan raapt hij het servetje op en loopt hij door.

de dingen willen iets

It figures! denk ik als ik in een mailtje van mijn nieuwe love interest lees dat hij iets aan het krijgen is met een vrouw die hij heeft leren kennen kort voor hij mij ontmoette. Waar dat Engels vandaan komt, weet ik ook niet. Maar ironisch is het zeker. Kom ik een keer iemand tegen die niet tien jaar jonger is, ben ik net drie weken te laat. En als de blouse die ik aan wil doen naar een zakelijke bespreking na een kwartier zoeken toch gewoon in de kast blijkt te hangen, prevel ik ‘Dank u, god!’ Terwijl men de pogingen me in god te doen geloven na mijn vijfde toch heeft opgegeven. Hm.

Ik hou het er maar op dat er in ieder geval een neiging is om iemand dankbaar te zijn voor de dingen die meevallen en verhaal te gaan halen als iets tegenzit. Dat is ook helemaal niet zo raar. De Nederlandse pyscholoog Nico Frijda heeft zelfs aannemelijk gemaakt dat ik alleen door mezelf centraal te stellen kan overleven. Zodra er iets gebeurt dat raakt aan een van mijn belangen, moet ik daar namelijk op in kunnen springen. Als er een psychopaat met een bijl op mij af komt, kan ik me maar beter uit de voeten maken. En als er een leuke jongen naar mij lacht, ook. Ben ik niet voortdurend alert op kansen en gevaren, dan wordt mijn leven een stuk minder aangenaam. Dat ik gebeurtenissen die niet neutraal voor mij zijn geneigd ben te zien als bedoeld, is volgens mij ook nog wel te verklaren. Meestal krijg of bereik je wat je wilt, die goede baan bijvoorbeeld, niet vanzelf. Je moet je ervoor inspannen en niet zelden ben je ook nog eens afhankelijk van de medewerking van anderen. En als iemand iets doet dat voor jou niet leuk is, je belachelijk maakt bijvoorbeeld, is het logisch dat je kwaad op hem wordt en genoegdoening eist. Is het dan gek als andersoortige nare ervaringen mij ook kwaad maken?

Uiteraard blijft het onnozel om te denken dat er een god is die zich specifiek zou bezighouden met mij. Niet alleen zijn de mensen die in mijn leven slechts een klein rolletje hebben, de hoofdpersoon in hun eigen leven. Maar wat er gebeurt in het leven van de een, heeft natuurlijk ook gevolgen voor de ander. Ik denk nu weer aan mijn love interest. Zou er tussen hem en mij toch iets ontstaan, dan zou ik dat misschien nog wel leuk vinden, maar die andere vrouw waarschijnlijk niet.Ofwel, de duivel zou het niet iedereen naar de zin kunnen maken!

Het lijkt me trouwens meer een kwestie van persoonlijkheid dan van geloof, hoe men met tegenslagen omgaat. De een zal zijn leven lang blijven klagen, of hij nu gelovig is of niet, terwijl de ander ervoor kiest om, ik noem maar iets, voorlichting te gaan geven op scholen. Op het internet zijn altijd wel lotgenoten te vinden, aan wie men soms veel steun heeft. En dan is er nog het type dat we zien bij Oprah Winfrey dat onder het motto dat alles een bedoeling heeft in de grootste ramp nog iets van zin probeert te ontdekken, hetgeen je als kijker soms een ongemakkelijk gevoel geeft, bijvoorbeeld als het gaat om iemand die als kind jarenlang misbruikt is. Wat al deze strategieën gemeen hebben, is dat ze voortkomen uit de overtuiging dat het gebeurde niet had hoeven of mogen gebeuren. Maar dat is natuurlijk geredeneerd vanuit degene aan wie het gebeurd is!

Zelf zie ik meer in de alternatieve redenering. Bad things happen to good people. Als ik gelovig was zou ik het misschien anders zeggen, ik zou het beeld kunnen gebruiken van gods wegen die ondoorgrondelijk zijn en zelden aangenaam, maar ik zou hetzelfde bedoelen. Overigens kan een mens deze dingen wel willen aannemen, de neiging om zichzelf te zien als degene om wie het allemaal draait, is daarmee nog niet verdwenen.

De dingen willen iets. Je kunt jezelf niet als het middelpunt zien als je dat tot je door laten dringen. Zo voel ik nog steeds een steek als ik me voorstel hoe mijn ex in de auto het haar streelt van zijn nieuwe vriendin, zoals hij dat vroeger deed bij mij. Tegelijk zie ik echter hoe gelukkig ze hem maakt, waardoor ik wat hij heeft met haar zien kan als iets dat goed is. Niet dat wat hij had met mij niet goed was. Het mocht alleen niet zo zijn. Of liever, het kon zo niet blijven. Immers, niet alleen de dingen willen iets, de andere dingen willen dat ook!

Mogelijk heeft u de gevolgtrekking al gemaakt. Men kan het beste maar zijn lot omarmen. En dat wil ik ook wel. Ik wil doen wat hoort. Maar ik moet ook steeds denken aan wat diezelfde ex eens zei over een meisje voor wie hij erg zijn best deed, hoewel ze al een vriend had. Het kan altijd uitgaan!

Een dergelijke lichtzinnige houding lijkt me ook wel goed. Gewoon verder gaan, laat ik dat maar doen. Zingend. It’s like rai-ai-ain! On your wedding day! Zingt u mee? Like a free ride! That you’ve already paid for!

Dave Eggers, A Heartbreaking Work of Staggering Genius

I can afford to give you everything. We gasp at the wretches on afternoon shows who reveal their hideous secrets in front of millions of similarly wretched viewers, and yet.. what have we taken from them, what have they given us? Nothing. We know that Janine had sex with her daughter’s boyfriend, but… then what? We will die and we will have protected… what? Protected from all the world that, what, we do this or that, that our arms have made these movements and our mouths these sounds? Please. We feel that to reveal embarrassming or private things, like, say masturbatory habits (for me, about one a day, usually in the shower), we have given someone something, that, like a primitive person fearing that a photographer will steal his soul., we identify our secrets, our pasts and their blotches, with our identity, that revealing our habits or losses or deeds somehow makes one less of oneself. But it’s just the opposite, more is more is more – more bleeding, more giving. These things, details, stories, whatever, are like the skin shed by snakes, who leave theirs for anyone to see. What does he care where it is, who sees it, this snake, and his skin? He leaves it where he molts. Hours, days or months later, we come across a snake’s long-shed skin and we know something of the snake, we know that it’s of this approximate girth and that approximate length, but we know very little else. Do we know where the snake is now? What tehe snake is thinking now? No. Bij now the snake could be wearing fur; the snake could be selling pencils in Hanoi. The skin is no longer his, he wore it becaues it grew from him, but then it dried and slipped off and he and everyone could look at it. And you’re the snake? Sure. I’m the snake. So, should the snake bring it with him, this skin, should he tuck it under his arm? Should he? No? No, of course not! He ‘s got no fucking arms! How the fuck would a snake carry a skin? Please. But llike the snake, I have no arms – metaphorically speaking – to carry these thing with. Besides, these things aren’te even mine. None of this is mine. My father is not mine – not in that way. His death and what he’s done are not mine. Nor are my upbringeing nor my town nor its tragedies. How can these things be mine? Holding me responsible for keeping hidden this information is ridiculous. I was born into a town and a family and the town and the family happend to me. I own none of it. It is everyones’. It is shareware. I like it, I love having been a part of it, I would kill or die tot protect those who are part of it, but I do not claim exclusivity. Have it. Take it from me. Do with it what you will. Make it useful. This is like making electricity from dirt; it is almost too good to be believe, that we can make beauty from this stuff. But what about prviacy? Cheap, overabundant, easily gotten, lost, regained, bought, sold.

De nieuwe lezer

Mensen lezen niet meer, is ook het idee van uitgevers. Vandaar dat ze zich richten op oudere vrouwen en zappende jongeren. Alsof er niet al lang een nieuwe lezer is opgestaan!

Toegegeven, de nieuwe lezer is niet zo eenvoudig te herkennen. Het is namelijk geen lezer, maar een kijker. Ik bedoel daarmee dat hij (zij) gewend is informatie te halen uit beelden. Niet alleen kijkt hij naar het journaal, hij ziet ook veel speelfilms en documentaires. Misschien neemt hij zelfs wel eens een graphic novel ter hand. Daarbij maakt hij graag gebruik van de mogelijkheden die het internet hem biedt om in discussie te gaan met anderen of zelf dingen te publiceren. Verhalen worden door hem dus niet slechts passief geconsumeerd. Overigens is omgekeerd het woord bijvoorbeeld ook doorgedrongen tot de beeldende kunst. Neem de neonreclames van Tracey Emin met teksten als ‘You forgot to kiss my soul’. Samenvattend, de grenzen tussen lezen, schrijven, kijken en luisteren zijn vaag geworden.

Maar al krijgt de nieuwe lezer dan een deel van zijn verhalen binnen op een andere manier, daarmee zijn het er niet minder geworden. Integendeel. De kennis die lezers hebben, niet alleen van maar ook over verhalen, is hoe dan ook enorm gegroeid. Neem mijn dochter die op haar derde al probeerde verhaaltjes te bedenken. Dan zat ze achterop de fiets en murmelde ze bijvoorbeeld: ‘De bal. Jip heeft een bal.’ Verder kwam ze niet natuurlijk, maar kennelijk had ze al wel het concept ‘titel’ verworven. Dat moet te maken hebben gehad met de twee cassettebandjes van Jip en Janneke, die we elke dag weer voor haar op moesten zetten. Personages? Pokemon! Hoe verhalen in elkaar zitten? Ze was een jaar of negen toen ze dat als volgt wist samen te vatten. ‘Ze willen iets, en dan is er een probleem, en dat lossen ze dan samen op.’

De geletterdheid waar ik het hier over heb, is natuurlijk ook toegenomen door de aandacht voor verhalen en bijvoorbeeld de manier waarop deze tot stand komen in het onderwijs en de media. Denk bij dit laatste aan interviews met schrijvers en programma’s over films. Er is zelfs een nieuw genre ontstaan, The making of. Flashbacks, genreconventies, citaten. Zelfs de makers van commercials gebruiken ze. Trouwens, niet alleen de kennis over (het maken van) verhalen is gezonken cultuurgoed geworden. De kennis van de lezer is, mede door die stroom van verhalen, hoe dan ook gegroeid. Wie kent niet het middel om een verdachte aan de praat te krijgen dat te boek staat als ‘Good cop, bad cop’? Maar ook het psychologisch inzicht van mensen is gegroeid. Daardoor staat er bij Tolstoi voor de lezer van nu regelmatig net een zin te veel en zijn verhalen waarbij men op het einde ontdekt welke jeugdervaring het gedrag van de hoofdpersoon kan verklaren, minder bevredigend geworden. Hij heeft het allemaal al zo vaak gezien!

Zo kent ook de nieuwe lezer zijn klassieken. Verwijzingen naar de bijbel of de Griekse mythologie ontgaan hem misschien. Maar in de boeken, films en kunst van nu wordt ook verwezen naar andere werken. In de strips van Franka, die bedoeld zijn voor alle leeftijden, zitten verwijzingen naar de film Casablanca. Wild at Heart is een grote verwijzing naar The Wizard of Oz. Enzovoort. Veel mensen, vooral mannen, kunnen trouwens ook letterlijk passages citeren, bijvoorbeeld uit Taxi Driver.

Voor alle duidelijkheid, ik geloof niet dat alle jongeren even ‘mediasmart’ zijn of dat ouderen dat vrijwel per definitie niet zijn. De nieuwe lezer is ook niet per se jong, of gemakzuchtig en snel verveeld. Hij houdt namelijk wel van de snelle films van Quentin Tarantino, maar dat zijn geen gemakkelijke films, bovendien wordt hij ook geintrigeerd door een film als Elephant. Hij houdt er sowieso van dingen in zijn onbewuste te laten samenkomen. Verder leest hij De wolkenatlas, dat onderhoudend is, maar ook weer niet eenvoudig, of de nieuwste van Bret Easton Ellis. Ten slotte gaat het om een ontwikkeling die al een paar decennia geleden is ingezet. Denk aan televisieseries als Twin Peaks, The Singing Detective en schrijvers als Paul Auster, Jeanette Winterson.

Op het belangrijkste punt verschilt de nieuwe lezer trouwens niet van de oude, hij wil nog steeds geraakt worden, en daarvoor is het nodig dat hij iets van waarheid vindt in een verhaal. Zonder ooit een college over het postmodernisme te hebben gevolgd, weet hij echter ook dat je van niets zeker kunt zijn en dat zelfs het individu een fictie is. Deze zaken stemmen hem overigens niet treurig. Sterker, hij kan er de humor wel van inzien. Het gevolg is alleen dat hij soms minder geeft om de plot en de stijl, dan om de vorm waarin een verhaal is gegoten, zeker als die vorm de meervoudigheid heeft die hij ook vindt in de werkelijkheid. Zo laat hij zich graag prikkelen door een film als Being John Malkovich, waarin op geniale wijze de spot wordt gedreven met de behoefte van de moderne mens om een kijkje te nemen in het leven van beroemdheden.

Hij laat zich hoe dan ook niet in de luren leggen. Muziek, films en boeken die gemaakt zijn om veel geld mee te verdienen, herkent hij heus wel. Dat betekent echter niet dat hij er minder van kan genieten. Trouwens, ook verhalen die tot de laatste letter kloppen, zoals die van Mulisch, vindt hij soms best de moeite. Ze zijn naar zijn smaak alleen een beetje ouderwets. Hij hoeft niet meer volledig in een verhaal op te gaan. Dat is waarschijnlijk het belangrijkste verschil met de traditionele lezer. Als hij zo nu en dan van een afstandje naar een verhaal kan kijken, en een beetje kan puzzelen, zonder op al zijn vragen een antwoord te krijgen, dan is hem dat misschien nog wel liever.

Kortom, mensen willen nog steeds lezen. De nieuwe lezer wil alleen geen sprookjes meer, maar boeken die hem uitdagen. En humor dus. Of mededogen. Misschien moet je voor dit soort boeken een nieuwe term bedenken, zodat ze makkelijker te vinden zijn tussen alle traditionele romans.

de lezer, de schrijver en de waarheid

De westerse mens consumeert alleen nog maar en is niet in staat om liefde te geven. Dat is zo ongeveer het beeld dat Michel Houellebecq ons voorhoudt in zijn romans. Maar hoe is hij eigenlijk tot die conclusie gekomen? Ofwel wat is de ervaring van de omstreden Franse schrijver zelf? Op die vragen wil je een antwoord hebben als je begint in de biografie die over hem geschreven is door Denis Demonpion, onlangs vertaald onder de titel Houellebecq. In interviews heeft de schrijver namelijk nooit veel losgelaten over zijn persoonlijk leven en wat hij zegt, zo blijkt uit dit boek, is ook niet altijd waar. Er is hem kennelijk veel aan gelegen een bepaald beeld over zichzelf te geven. Zo is hij twee jaar ouder dan hij altijd gezegd heeft. Veel meer dan dit soort feitelijke informatie kan de biograaf ons echter niet geven. Houellebecq heeft niet meegewerkt aan dit boek, evenmin als de mensen in zijn directe omgeving.

Wel geïnterviewd zijn zijn ouders, met wie de schrijver zelf nauwelijks of geen contact meer heeft. Deze interviews leveren waarschijnlijk wel de aardigste passages op. Zo zien we hoe de moeder alle schuld van zich afwerpt op zo’n manier dat ze zich deze meteen weer oplaadt. Over zijn persoonlijkheid zegt ze bijvoorbeeld ‘dat hij nooit eens spontaan is, of met een afstandje naar de dingen kijkt’, waarna ze verder gaat: ‘Toch hebben we alles gedaan om die vermogens te ontwikkelen. Zijn vader was dolgelukkig als hij hem met een bezoek vereerde. Maar dat wilde hij niet.’ Dat er desondanks iets mis moet zijn gegaan, lijkt echter wel duidelijk. Opvallend veel ondervraagden beschrijven hun zoon als iemand die je zou willen troosten. Veelzeggend is bovendien dat Houellebecqs moeder ook de opvoeding van haar tweede kind uit handen heeft gegeven.

De vraag is natuurlijk of we over deze dingen meer te weten zouden zijn gekomen in een autobiografie. Houellebecq gaf als reden om Demonpion zijn medewerking te ontzeggen dat hij overwoog er een te schrijven. Maar zoals gezegd is de weinige informatie die hij tot nu over zijn persoon heeft willen geven niet altijd even betrouwbaar. Daarbij zegt hij zelf in het voorwoord bij de originele uitgave van De wereld als markt en strijd dat hij alleen maar autobiografisch kan schrijven. Met andere woorden, wat hij wil dat we van hem weten, weten we dus al. Ten slotte is het niet gezegd dat hij zelf weet wat hem precies gevormd heeft. De dingen die ons leven bepalen zijn nu eenmaal zelden zo helder als in de gemiddelde roman.

Daar zou ik aan willen toevoegen dat het psychologische inzicht van Houellebecq te wensen overlaat. Neem de liefdesrelatie in Platform. Demonpion merkt hierover terecht op dat ze weinig romantisch is. Veel lezers, en dan vooral de mannen, lijken uit de beschrijving van deze relatie de hoop te hebben geput dat het mogelijk een ander werkelijk nabij te komen door middel van seks. In Houellebecq wordt een criticus Le Monde geciteerd die dezelfde mening is toegedaan. Mij lijkt dit echter vooral iets te zeggen over de ervaring van deze lezers. Houellebecqs hoofdpersonen hebben moeite liefde te geven, dat is toch wel de heersende opvatting. Het zijn bovendien duidelijk afsplitsingen van hemzelf. Heeft hij zelf dan ook zoveel moeite om lief te hebben? Het is de schrijver in ieder geval een maal gevraagd. Toen antwoordde hij: ‘Ik ben een minder erg geval.’ Maar is dat wel zo? Hebben we hier niet te maken met een geval van wishful thinking? Al zegt hij het niet met zoveel woorden, het is duidelijk dat het Demonpion spijt dat hij hierover geen uitsluitsel kan geven. Want dat is toch wat je als lezer weten wilt. Hoe is deze man, die zoveel schrijft over liefde en seks, als minnaar?

In Houellebecq zien we dat de schrijver er niet voor terugschrikt vroegere klasgenoten en collega’s onder hun volledige naam op te voeren in zijn boeken. Ik neem daarom aan dat hij het mij ook niet kwalijk zal nemen als ik hier iets vertel over onze rendez-vous enkele jaren geleden in Hamburg. Daarvan zijn me twee momenten sterk bijgebleven. Het ene was net na de seks, toen hij niet reageerde op mijn strelingen. Het andere was de volgende morgen, toen ik hem zag trekken aan zijn sigaret en besefte dat geen weeskind erger kon hongeren naar liefde dan deze man.

Mijn conclusie is dan ook dat Houellebecq de wereld is gaan zien als een markt en strijd doordat hij niet bij machte is liefde te ontvangen. Doordat hij zich kennelijk in zijn jeugd al heeft afgesloten voor anderen, ongetwijfeld uit zelfbescherming, heeft hij de indruk gekregen dat mensen alleen maar tot oppervlakkig genot in staat zijn, waarna hij hiervoor een verklaring heeft gezocht in de aard van de westerse samenleving. Bij mij roept dat een vraag op over de vele mensen die hem bewonderen om zijn scherpe analyse. Hebben zij mogelijk eenzelfde ervaring? Mensen geloven niet wat ze lezen, ze lezen wat ze geloven. Overigens is dat misschien wel Demionpions grootste verdienste. Hij is niet puur afstandelijk, zoals een van zijn recensenten kennelijk vond. Zo blijkt hij duidelijk zeer gecharmeerd van de moeder van de schrijver. Hij laat je als lezer evenwel zelf je conclusies trekken. En zo hoort het ook.

to be or not to be

Ze zat op haar bed met in haar hand het entreekaartje van de kunstvlaai, kijkend naar de letters die wel hetzelfde leken als de prijzige wrijfletters die ze als meisje altijd spaarzaam gebruikt had. Het is niet precies te zeggen hoe het kwam dat ze zich op dat moment afvroeg wat het betekende om iemand te zijn. In een donkere hoek van de kamer zag ze zichzelf wegduiken. Misschien was dat het. In ieder geval bevroedde ze dat ze een en ander zou kunnen onderzoeken door zichzelf te beschrijven in de derde persoon. Alleen als ze degene was die beschreef, hoe kon ze dan tegelijkertijd degene zijn die beschreven werd? Daar zou ze voorlopig niet uitkomen, besefte ze, maar dat leek haar geen reden om van de onderneming af te zien. In tegendeel! Ze liet zich achterover vallen op haar bed en dacht verder. Alle dingen hadden een bepaalde kwaliteit, iets eigens, waaraan je ze herkende. De muziek bijvoorbeeld die iemand anders in de flat op dat moment draaide, leek haar afkomstig van een grammafoonplaat uit de jaren dertig. Ze zette de computer aan en opende een nieuw document waarin ze haar gedachten samenvatte en vervolgde. Net zo had ze een bepaalde notie van haar dierbaren. Dat bleek soms wanneer ze plotseling iets van hen herkende als tekenend, hun stem of een gebaar. In zulke ogenblikken, waarin ze overmand werd door liefde, was ze overigens zuiver wie ze was. Maar een notie van wie dat dan was, hield ze er niet aan over. Misschien was het wel makkelijker om te ontdekken wat het betekende om een ander te zijn. Maar als ze dacht aan de mensen die ze het beste doorgrondde, voelde ze alleen maar dat ze van hen hield. En ondertussen had T. niet meer gesms’t. Wat voor gevoel gaf dat haar, dus niet de R. die achter de computer zat maar de R. op haar bed? Niet het gevoel van gemis dat ze verwacht had. Misschien omdat het schrijven haar had afgeleid, maar dat dacht ze niet. Ze had meer vertrouwen dan vroeger. Kennelijk was ze iemand die vertrouwen had gekregen. Maar had van een afstandje kijken naar degene die niet gesms’t was zin als ze wilde doordringen tot diens wezen? Of kon je hoe dan ook niet schrijven en beschreven worden tegelijk? Ze vreesde het ergste. 

echt leven

Grunberg vertelt op televisie aan Rosenmuller dat hij het leven van zijn ouders geen echt leven vond en daarom besloot zelf wel te gaan leven, ook al zou hij hen daarmee verdriet doen. Om vervolgens te concluderen dat het ook hem niet lukt, net zo min als zijn personages. Het is ook vaak moeilijk om te leven. Als iemand in je omgeving iets ergs is overkomen bijvoorbeeld. Dan wordt het kennelijk ook je tweede natuur om dingen te verbergen. Anderen ga je niet belasten met je eigen sores. Maar je moet  de mensen om je heen sowieso niet te veel vertellen, want ook degenen die je het meest vertrouwt, kunnen je verraden. Het is alsof ik Ego hoor. Maar echt leven betekent waarschijnlijk toch dat je je niet verstopt als een onderduiker, niet onzichtbaar houdt als een gevangene in een concentratiekamp, maar integendeel dat je laat zien wie je bent. En dat proberen ze natuurlijk ook, Grunberg zowel als Ego. Maar goed, wie kan er zeggen dat hij echt leeft?

de jongen die dacht dat alle mannen verkrachters waren

Uit mijn raam kijkend zie ik een jongen in een lange winterjas zo ronddraaien op zijn skates dat het lijkt alsof hij voortgeblazen wordt door de stormachtige wind. Het is een beeld dat ook bij Ego een glimlach op zou roepen, denk ik. En ik schrik. Hij is al zo lang niet meer bij me zoals hij bij me was, zelfs toen hij al lang weg was. Ik denk nog wel vaak aan hem, maar met een gevoel van spijt, geen moment vergetend dat het over is. Zelfs in mijn dromen van hem is het uit, al ontsteekt hij in die werkelijkheid ook niet meer in woede zodra hij me ziet. Maar door de roman die ik net heb gelezen zie ik nu iets waarvoor ik eerder, begrijpelijkerwijs wel, mijn ogen gesloten hield. Dat hij me vrijwel vanaf het begin ook gehaat moet hebben. Van iemand houden maar van haar walgen omdat ze geniet van de seks die je met haar hebt. Voor je te zien hoe ze seks heeft met anderen. Geloven dat ze van je houdt en daarom zielsgelukkig zijn, en het volgende moment zeker weten dat ze niet van je houdt en je daardoor vernederd voelen. Ervan overtuigd raken dat ze je kapot wil maken. Zoals zo veel mensen je kapot willen maken, misschien wel iedereen. Van jezelf walgen. Omdat je zelf ook seks wilt. En tijdens die seks denkt aan het meisje dat je die ochtend hebt gezien in de tram. Je schamen omdat je voor iedereen dingen verbergt. Logisch dat hij me af wilde maken en met dingen ging smijten. Die kop van hem moet helemaal vol hebben gezeten. Zonder dat ik dat op dat moment wist. Dat is een schok. Het verklaart ook waarom een relatie nooit stand had kunnen houden, al waren we in staat tot dezelfde intense gevoelens. Maar dat is een schrale troost.

de manipulerende vrouw Net als in Madame Bovary kan Oek de Jong in Hokwerda’s kind elk moment van perspectief wisselen, waardoor je als lezer niet alleen de gedachtengang van de hoofdpersoon, Lin, maar ook die van de andere personages leert kennen. Een van de dingen die je zo ontdekt, is dat bij Lins vriend op een gegeven moment de overtuiging ontstaat dat zij hem, bewust of onbewust, manipuleert. Hij heeft haar namelijk meegenomen naar Schiermonnikoog, denkende dat het zijn idee was, maar daar aangekomen valt het hem in. Het tripje is geregisseerd door Lin. Zij was immers een paar keer over Schiermonnikoog te beginnen, die ochtend nog, ‘juist toen er verveling en ongedurigheid begonnen te ontstaan’. Doordat we ook in Lins hoofd kunnen kijken, weten we dat er van bewuste manipulatie in ieder geval geen sprake kan zijn. Wat niet wegneemt, dat Lin zichzelf ook vaak ervaart als dwingend. Of De Jong dat met haar eens is, is niet helemaal duidelijk. Op een gegeven moment is het Lin ook of haar leven zijn eigen gang gaat en manieren vindt om haar te laten overleven, al durft ze daar nog niet zeker van te zijn. En als de man die haar naar Schiermonnikoog heeft meegenomen haar jaren nadat ze uit elkaar zijn gegaan weer ziet, moet hij moeite doen om van haar af te blijven. De Jong roept hiermee een vraag op. Hebben vrouwen door de uitwerking die ze hebben op mannen werkelijk macht over hen, of is dat alleen maar het idee van die mannen? En zijn ze zich dan van die macht bewust? Willen ze hem? Mijn vermoeden is dat veel mannen ten onrechte denken van wel. Voor hen is het zo duidelijk! Maar de ene vrouw is de andere niet. Als je wil dat iemand echt van je houdt, wat toch het ideaal is in onze hoogindividualiseerde samenleving, ga je hem niet dwingen en ben je eerlijk. Als je dat ideaal niet hebt, bijvoorbeeld omdat je bent opgevoed met het idee dat vrouwen mannen moeten behagen om zeker te zijn van hun bescherming, heb je er waarschijnlijk veel minder moeite mee om de ander te vertellen dat hij de geweldigste man is die je ooit hebt ontmoet. Als die man weet hoe hij een en ander moet interpreteren is er trouwens weinig aan de hand. Alleen de man die zelf het romantische ideaal heeft, moet oppassen dat hij de manipulerende vrouw niet meer krediet geeft dan de eerlijke. Overigens denk ik niet dat vrouwen werkelijk dwingender zijn dan mannen. Als een man zijn zin probeert te krijgen, wordt dat alleen minder snel gezien als dwingen. Hij vindt het zelf normaal wat hij wil, wat het voor jou als vrouw moeilijk maakt om tegen hem in te gaan. Je bent dan al snel flauw of onredelijk, niet alleen in zijn maar ook in je eigen ogen. Bovendien hebben vrouwen de neiging en ook het vermogen om in de behoeften van de ander te voorzien, eventueeel nog voor deze ze bij zichzelf heeft opgemerkt. Dat helpt natuurlijk ook niet.

vrienden en zo Ha! Heb net besloten dat je, al kan je op niemand rekenen, moet leven alsof je dat wel kan. Kwam daarop doordat vorige week iemand de hoop uitsprak dat we altijd vrienden zouden blijven en ik meteen moest denken aan mijn voormalig beste vriendje dat me sinds hij een half jaar geleden een vriendinnetje heeft gekregen alleen nog maar wil zien op msn. Zo wantrouwig was ik vroeger nooit, maar Morris had me dan ook keer op keer verzekerd dat hij me niet verlaten zou, ook niet als hij een relatie kreeg. Sindsdien begrijp ik ook wat beter waarom sommige mensen als ze eenmaal in de liefde teleurgesteld zijn niemand meer echt dichtbij willen laten komen. Hoe dat werkt. Dat je een situatie herkent en dat je je dan afsluit. Of wegloopt. Of de ander wegduwt! Bijvoorbeeld door hem uit te gaan proberen. Om vervolgens elders veiligheid te gaan zoeken. In je werk? Maar zo wil ik toch niet worden. Ik wil zo dicht bij elkaar komen als maar kan. Aan de andere kant weet ik nog niet of ik het ga volhouden, leven alsof de mensen om me heen nooit meer weg zullen gaan en niet al te veel verdriet hebben als ze dan toch weggaan. Proberen maar!

kan ik je helpen?

Ik kan niet slapen. Een week geleden stond hij plotseling in mijn kamer. Morris. Met een rechte rug, zoals altijd eigenlijk. Verlegen glimlachend. Al was het maar in mijn verbeelding, het deed me toch goed te zien dat hij niet boos meer was. Vandaag op msn was hij echter weer gewoon bot. Alsof ik hem had ingeruild voor een ander, in plaats van andersom. Ik ben bang dat hij hoopt dat ik op zal houden hem te willen zien, terwijl het me allemaal niets uitmaakt, als ik hem zo nu en dan maar weer kan zien. En dan opeens hoor ik mijn lief naast me iets mompelen in zijn slaap. Kan ik je helpen? Ik kijk om. Hij ligt met zijn rug naar me toe. In werkelijkheid ligt hij aan de andere kant van de stad naast zijn vriendin, want ook deze man heeft me, jaren geleden al weer, verlaten voor iemand van zijn eigen leeftijd. Maar zijn bereidheid me te helpen, al is ze onbewust, troost me. Misschien is dat het ook wel wat het betekent met elkaar verbonden te zijn. Dat je elkaar blijft kennen.